مرغ پرورشی و هورمونها: بررسی علمی، عوارض مصرف گوشت و مزایای پروتئین گیاهی
پرورش مرغ صنعتی در دهههای اخیر موضوع بحثبرانگیزی بوده است؛ از ادعاهای رایج دربارهی تزریق هورمون گرفته تا نگرانیهای مربوط به آنتیبیوتیکها و رشد سریع جوجهها. در عین حال، افزایش آگاهی مصرفکنندگان نسبت به سلامت و اخلاق غذایی، توجه زیادی را به سمت رژیمهای گیاهی و استفاده از منابع پروتئینیِ جایگزین جلب کرده است.
۱. آیا در مرغهای پرورشی از هورمون استفاده میشود؟ واقعیت پشت ادعاهای رایج
یکی از رایجترین باورهای عمومی این است که مرغهای پرورشی با تزریق هورمونهای رشد در مدت کوتاهی بزرگ میشوند. این تصور تا حد زیادی از تفاوت چشمگیر میان مرغهای دهههای گذشته و مرغهای امروزی نشأت میگیرد. اما واقعیت علمی چیز دیگری است.
۱.۱. چرا استفاده از هورمون در مرغداریها مقرونبهصرفه نیست؟
از منظر اقتصادی، استفاده از هورمون اصلاً برای مرغداران صرف نمیکند. نخست اینکه هورمونهای رشد بسیار گران هستند و برای صنعتی با حاشیه سود پایین بههیچوجه توجیه مالی ندارد. دوم، تزریق هورمون باید فردبهفرد و بهصورت مکرر انجام شود؛ در حالی که یک مرغداری صنعتی ممکن است روزانه دهها هزار جوجه در سالنهای خود داشته باشد. بنابراین حتی اگر هورمون ارزان بود، انجام عملیات تزریق در مقیاس انبوه عملاً غیرممکن است.
۱.۲. پس دلیل رشد سریع مرغهای امروزی چیست؟
سه عامل اصلی باعث رشد سریع مرغهای امروزی شده است:
- اصلاح نژادی هدفمند و انتخاب ژنتیکی طی چند دهه
پژوهشهای ژنتیکی از دههی ۱۹۵۰ تا امروز باعث شده مرغهایی با توانایی تبدیل خوراک بهتر و رشد سریعتر انتخاب شوند. - خوراک با ترکیب علمی و دقیق
خوراک مرغهای امروزی غنی از پروتئین، اسیدهای آمینه و مواد معدنی است و برای رشد بهینه طراحی شده. - محیط کاملاً کنترلشده
دما، نور، تهویه و برنامهی خوراکی همگی بهگونهای تنظیم میشوند که انرژی بدن به رشد اختصاص یابد و نه مقابله با سرما، گرما یا استرسهای محیطی.
۱.۳. آیا دولتها استفاده از هورمون را ممنوع کردهاند؟
در بسیاری از کشورها—از جمله ایران، اتحادیه اروپا و آمریکا—استفاده از هورمون در صنعت مرغداری قانوناً ممنوع است. نظارتهای دامپزشکی و آزمایشهای باقیماندهسنجی، احتمال استفاده مخفیانه از هورمون را تقریباً از بین میبرد. آنچه گاهی باعث سوءتفاهم میشود، استفاده محدود از برخی آنتیبیوتیکها جهت پیشگیری یا درمان بیماریهاست که بحثی جداگانه دارد و باید آن را از موضوع هورمون تفکیک کرد.
۲. آنتیبیوتیکها و مرغهای پرورشی: نقطهی حساس اما کمتر فهمیدهشده
اگرچه هورمونها در مرغداریها استفاده نمیشوند، اما مسئلهی آنتیبیوتیکها موضوعی مهم و واقعی است. برخی مرغداران برای پیشگیری از بیماریها از آنتیبیوتیک استفاده میکنند، کاری که اگر کنترلنشده باشد میتواند به مقاومت میکروبی در جامعه انسانی دامن بزند.
با این حال، مقررات بهداشتی در سالهای اخیر سختتر شده و بسیاری از کشورها استفاده از آنتیبیوتیک را فقط در شرایط درمانی مجاز میدانند. همچنین پرورش «مرغ بدون آنتیبیوتیک» روندی رو به رشد است و بسیاری از مصرفکنندگان آگاه به این سمت متمایل شدهاند.
۳. مصرف محصولات حیوانی: مضرات و پیامدهای سلامت
حتی با وجود کنترل هورمون و نظارت بر آنتیبیوتیک، مصرف محصولات حیوانی—از جمله مرغ—چالشهایی برای سلامت انسان ایجاد میکند. پژوهشهای متعدد نشان دادهاند که رژیمهای سرشار از گوشت میتواند در بلندمدت پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد:
۳.۱. افزایش خطر بیماریهای قلبی و التهابهای سیستمیک
چربیهای اشباع و برخی ترکیبات حیوانی مانند TMAO با افزایش التهاب و خطر بیماریهای قلبی–عروقی مرتبط شدهاند.
۳.۲. احتمال افزایش مقاومت آنتیبیوتیکی
اگرچه باقیمانده آنتیبیوتیکها در مرغداریها معمولاً زیر حد مجاز است، مصرف محصولات حیوانی میتواند احتمال تماس غیرمستقیم با میکروبهای مقاوم را افزایش دهد.
۳.۳. چالشهای زیستمحیطی مرتبط با دامپروری
دامپروری یکی از عوامل مؤثر در انتشار گازهای گلخانهای، مصرف آب و تخریب خاک است. هرچند تولید مرغ نسبت به گاو آسیب کمتری دارد، اما همچنان سهم قابل توجهی در تأثیرات زیستمحیطی دارد.
۳.۴. مشکلات گوارشی ناشی از کمبود فیبر
رژیمهای پر از گوشت، فیبر کمی دارند و احتمال یبوست، تغییرات فلور روده و التهاب گوارشی در این نوع رژیمها بیشتر گزارش شده است.
۴. مزایای مصرف منابع جایگزین گیاهی: از سلامت تا پایداری
در دههی اخیر، موج بزرگی از پژوهشهای علمی مزایای رژیم گیاهی و منابع پروتئینی غیرحیوانی را نشان داده است. افزایش مصرف خوراکهای گیاهی به معنای حذف کامل محصولات حیوانی نیست؛ بلکه میتواند تعادلی سالم، اخلاقی و پایدارتر ایجاد کند.
۴.۱. بهبود سلامت قلب و عروق
غذاهای گیاهی—از جمله حبوبات، آجیل، غلات کامل و سبزیجات —سرشار از فیبر و آنتیاکسیدان هستند. این مواد باعث کاهش کلسترول LDL، کاهش التهاب و بهبود عملکرد عروقی میشوند.
۴.۲. کاهش ریسک سرطان
مطالعات متعدد نشان دادهاند رژیمهای مبتنی بر گیاه، ریسک سرطانهای روده بزرگ، پستان و پروستات را کاهش میدهند. محتوای بالای فیبر، ترکیبات فیتوشیمیایی و کاهش چربیهای حیوانی از عوامل اصلی این اثر هستند.
۴.۳. کمک به کنترل وزن و قند خون
منابع پروتئینی گیاهی، برخلاف برخی محصولات حیوانی، معمولاً انرژی کمتری دارند و هضمشان آهستهتر است. این ویژگیها کمک میکند افراد احساس سیری طولانیتری داشته باشند و نوسانات قند خون کاهش یابد.
۴.۴. مزایای محیطزیستی
رژیمهای گیاهی نسبت به رژیمهای مبتنی بر گوشت:
- آب بسیار کمتری مصرف میکنند،
- ردپای کربنی پایینتری دارند،
- فشار کمتری بر خاک و تنوع زیستی وارد میکنند.
طبق برخی برآوردهای جهانی، تولید یک کیلوگرم پروتئین گیاهی میتواند تا ده برابر کمتر از پروتئین حیوانی انتشار گازهای گلخانهای داشته باشد.
۵. منابع جایگزین گیاهیِ پروتئین: آیا واقعاً قابل مقایسه با گوشت هستند؟
برخی تصور میکنند پروتئین گیاهی «ناقص» است، اما این تصور فقط در صورتی صحیح است که مصرفکننده از یک نوع پروتئین گیاهی بهصورت تکبعدی استفاده کند. با ترکیب هوشمندانهی منابع گیاهی، تمام اسیدهای آمینه ضروری قابل تأمین است.
۵.۱. حبوبات؛ ستون پروتئین گیاهی
لوبیا، عدس، لپه، نخود و سویا منابعی غنی از پروتئین، آهن و فیبر هستند. حتی پروتئین ایزولهی سویا در برابر گوشت از نظر ارزش بیولوژیک رقابت میکند.
۵.۲. مغزها و دانهها
گردو، بادام، فندق، کنجد، تخم کتان و تخم شربتی نهتنها منبع پروتئین هستند، بلکه چربیهای مفید امگا–۳ را نیز تأمین میکنند.
۵.۳. غلات کامل
کینوا، جو دوسر، گندم کامل و برنج قهوهای علاوه بر کربوهیدرات پیچیده، پروتئین قابل توجهی دارند و در کنار حبوبات مجموعهی کاملی از اسیدهای آمینه فراهم میکنند.
۵.۴. محصولات جدید پروتئینی
گوشتهای گیاهی (plant-based meat)، توفو، تمپه و ماستهای پروتئینیِ پایه گیاهی نشان میدهند که فناوری غذایی میتواند خلأهای دریافتی پروتئین را کاملاً جبران کند.
۶. تعادل منطقی: راهحل بین مرغ پرورشی و رژیم گیاهی
پیام اصلی پژوهشها این نیست که مصرف مرغ یا گوشت کاملاً حذف شود، بلکه تأکید بر تعادل، کیفیت و آگاهی است. اگرچه مرغهای امروزی فاقد هورمون هستند و در مقایسه با گوشتهای دیگر چربی کمتری دارند، اما مصرف محصولات حیوانی همچنان باید مدیریت شود. در مقابل، گسترش سهم خوراکهای گیاهی در رژیم روزانه میتواند سلامت فرد و محیط را همزمان ارتقا دهد.
بنابراین، راهکار پیشنهادی از سوی بسیاری از متخصصان تغذیه عبارت است از:
- کاهش دفعات مصرف گوشت،
- انتخاب مرغ ارگانیک یا بدون آنتیبیوتیک در صورت امکان،
- افزایش میوه، سبزی، غلات کامل و پروتئینهای گیاهی،
- جایگزین کردن بخشی از وعدههای گوشتی با حبوبات و آجیل.
جمعبندی
مناقشه بر سر «هورمون در مرغ» تا حدی ریشه در اطلاعات نادرست و تصوراتی قدیمی دارد. حقیقت این است که رشد سریع مرغ نتیجهی اصلاح نژادی، تغذیه و کنترل محیطی است و نه تزریق هورمون. اما این بدان معنا نیست که همهی نگرانیها بیاساس هستند. مصرف محصولات حیوانی—حتی مرغ—میتواند اثراتی بر سلامت بدن و محیطزیست داشته باشد. در مقابل، رژیمهای غنی از منابع گیاهی نهتنها سالمتر، بلکه پایدارتر و اقتصادیتر هستند.
در نهایت، انتخاب بین مرغ و منابع گیاهی به سبک زندگی، باورهای تغذیهای و سلامت فرد بستگی دارد؛ اما افزایش سهم خوراک گیاهی تقریباً همیشه انتخابی برنده برای انسان و زمین است.
منابع
- سازمان دامپزشکی کشور، گزارشهای پایش باقیمانده دارویی در طیور، ۱۳۹۸–۱۴۰۲.
- سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO)، گزارش جهانی دامپروری و اثرات زیستمحیطی، ۲۰۱۹.
- مجله Poultry Science، مقالات مروری درباره اصلاح نژاد مرغهای گوشتی، ۲۰۱۵–۲۰۲۲.
- Harvard School of Public Health، مقالات مرتبط با رژیم گیاهی و سلامت قلب، ۲۰۱۸–۲۰۲۳.
- World Cancer Research Fund، دستورالعملهای تغذیهای برای پیشگیری از سرطان، ۲۰۱۸.
- مجله Nutrients، مطالعات مربوط به پروتئین گیاهی و ترکیب اسیدهای آمینه، ۲۰۱۷–۲۰۲۱.
- American Heart Association، بیانیه رسمی درباره چربیهای اشباع و بیماری قلبی، ۲۰۱۹.
- مجله Environmental Research Letters، مقایسهی ردپای کربنی پروتئین حیوانی و گیاهی، ۲۰۱۶–۲۰۲۲.
برای مطالعه بیشتر
https://www.linkedin.com/company/Vegland/
https://virgool.io/VegLand
همه چیز درباره گیاهخواری: برای کسانی که به زمین، حیوانات، تندرستی و انسانیت اهمیت می دهند.
https://www.instagram.com/mehravamag/
